św. Jan Henryk Newman

W 1865 roku pisze słynny poemat „Dream of Gerontius” (Sen Geroncjusza), który stał się później librettem Oratorium, skomponowanym przez wybitnego angielskiego kompozytora Edwarda Elgara (1857-1934). Poemat pochodzący z 1900 r. opowiada o wędrówce pobożnego Geroncjusza ze świata żywych przed Boży Tron. Można w nim dostrzec ewolucję poglądów religijnych Newmana, którą upoetycznił w swoim dziele. Poemat ten jest także artystycznym sposobem przekazu teologicznej prawdy, którą św. Newman głosił w kazaniach o niewidzialnym świecie. W słynnym kazaniu pisał „Istnieje świat dwojaki: świat – posłużmy się wyrażeniem soboru nicejskiego – rzeczy widzialnych i świat rzeczy niewidzialnych; świat, który widzimy, i świat którego nie widzimy. Świat, którego nie widzimy, istnieje tak samo, jak ten który widzimy. (…) wiemy, że to, co widzimy, jest zasłoną, która ukrywa przed nami Boga, Jego świętych i Jego aniołów”.

Nauczanie Newmana wpływa na wiele konwersji na katolicyzm w Anglii i w innych krajach. W 1879 roku otrzymuje tytuł kardynała z rąk papieża Leona XIII, który podziwiał działalność Newmana.

Prowadzi nadal intensywną pracę pisarską, wymienia olbrzymią liczbę korespondencji z ludźmi, którzy szukają u niego porady i życiowych wskazówek. (W zbiorach Oratorium jest ponad 50 tysięcy listów Newmana!).

Zaczyna tracić siły, przestaje widzieć. Nie może już sam pisać, ale dyktuje swoje myśli. Nie może odmawiać brewiarza, więc w to miejsce odmawia różaniec. Z czasem traci także czucie w palcach i nie może modlić się nawet różańcem, więc recytuje z pamięci obszerne fragmenty Mszy, Pisma Świętego, nauczania świętych lub prosi współbraci aby czytali przy nim Pismo Święte czy dzieła teologiczne.

Umiera na zapalenie płuc 10 sierpnia 1890 r. Napisał tekst na swoje epitafium „ Ex umbris et imaginibus in veritatem die”. (Od cieni i wyobrażeń do śmierci w Prawdzie), a w ostatnim tekście w obliczu zbliżającej się śmierci pisze „Umieram w wierze jednego świętego katolickiego i apostolskiego Kościoła. Ufam, że umrę przygotowany i osłoniony sakramentami, które powierzył mi Pan, Jezus Chrystus, i w tej wspólnocie świętych, którą On zapoczątkował. (…) A ponieważ On zawsze tak gorliwie szuka tych, co się zbłąkali, pragnąłbym modlić się do Niego szczególnie za tych, co są poza prawdziwą owczarnią, aby ich do niej miłosiernie przywiódł, zanim umrą”.

Droga św. Newmana jest niezwykłym prowadzeniem Ducha Bożego, od wyznawania religii anglikańskiej, młodzieńczej niewiary, nawet ciemności magii, o której pisze w „Apologii pro vita sua”, do wspaniałej, świadomej świętości w Kościele Katolickim.

Niezwykłe jest odkrycie przez Newmana miłości do Maryi, która zasiała w sercu Newmana – dziecka – ziarno, które tak wspaniale wyrosło. W swoim dziele „Apologia pro vita sua” pisze, że w Littlemore przeglądał zeszyty z lat dziecięcych, w których zapisywał swoje pierwsze wiersze i odnalazł rysunek z figurą krzyża, a obok „coś co miało może wyobrażać naszyjnik, ale w czym nie mogę dopatrzyć się niczego innego jak rzędu nawleczonych paciorków z przyczepionym do tego małym krzyżykiem”. Dalej Kardynał stwierdza, że nigdzie nie mógł się spotkać z modlitwą różańcową, której nie ma w kościele anglikańskim. Został wybrany przez Maryję, we wspólnocie świętych, z umiłowanym św. Filipem Neri, którego stawiał jako wzór świętości dla całego Kościoła.

Jego cenne przemyślenia i teologiczne refleksje stały się cennym argumentem do utorowania drogi dla dwóch dogmatów maryjnych – Niepokalanego Poczęcia Maryi, który został ogłoszony przez Kościół za czasów Papieża Piusa IX, za życia św. Newmana, w 1854 r., oraz dogmatu Wniebowzięcia NMP Panny, który został ogłoszony przez Papieża Piusa XII w 1950 r.

Duchowość św. Newmana, jego dojrzałe człowieczeństwo, jego droga, na której było tak wiele przeszkód, jest ciągle aktualna dla ludzi naszego pokolenia i pokoleń następnych. Najczęściej Newmana przedstawia się jako intelektualistę, który może wydawać się teoretykiem i żonglerem słów i pojęć. Nie jest to prawdą. Był tak dalece zafascynowany naśladowaniem Jezusa, a z Nowego Testamentu postacią Apostoła Narodów – św. Pawła, że właśnie słowa nawróconego Szawła najlepiej charakteryzują życiową postawę św. Newmana, który był „wszystkim dla wszystkich” (por. 1 Kor 9, 20 nn.), dla intelektualistów, dla poszukujących, dla zagubionych, dla odrzuconych, dla cierpiących, dla dzieci i dla młodzieży, dla studentów. Św. Newman miał dla każdego cenne przemyślenia, każdemu wskazywał drogę Bożego Światła, Mądrości. Wskazywał drogę do ukształtowania sumienia, które przez wiarę i rozum odkrywa Bożą Prawdę i Miłość.

U św. Newmana było ogromne pragnienie uczestniczenia w Bożej świętości, którą stawiał przed światowymi zaszczytami, przed samozadowoleniem, przed posiadaną pozycją, najbliższą przyjaźnią, pokojem za wszelką cenę.

Św. Newman biegł jak św. Paweł ku wyznaczonej mecie, którą jest zbawienie, odrzucając blichtr świata. Wskazując innym ich błędy nigdy nie robił tego brutalnie, czynił wszystko łagodnie, wiedząc, że ten świat jest „woalką”, która okrywa prawdziwe i tętniące pięknem i dobrem życie wieczne. Kierował umysły i serca ku Niebu, tak jak czynił to św. Filip Neri.

Ta perspektywa wieczności dawała św. Newmanowi właściwe kryteria i proporcje do oceny tego co go spotykało. A było to niezrozumienie, nieufność, oszczerstwa, czy jawna wrogość, zarówno od wiernych i uczonych anglikanów, którzy czuli się porzuceni, jak i od wielu katolików, którzy nie ufali w szczerość jego nawrócenia.

Mając 45 lat, kiedy człowiek szuka już stabilizacji życiowej, porzuca bezpieczną pozycję poczytnego autora i kaznodziei, wybitnego pedagoga na uniwersytecie, porzuca finansową stabilność na rzecz wejścia w przestrzeń nowej wspólnoty katolickiej, w której zaczął wszystko od nowa.

Zrealizowała się jego młodzieńcza modlitwa z 1822 roku „Zbaw mnie Panie, od bezużytecznego życia, zachowaj mnie od zakopania mojego talentu w ziemi”.

W tej wydawałoby się po ludzku tragicznej sytuacji, Newman odnajduje pewność i pokój, którą można tylko wytłumaczyć głęboką ufnością Bogu, że to co robi jest dziełem Bożym, że Bóg posłuży się jego pracą, talentem, a nawet trudnościami, które go tak często spotykały, do ważniejszych celów.

Św. Newman stał się niezwykłym kierownikiem życia duchowego wielu osób, które nie radziły sobie z życiem, z wiarą, z przeciwnościami, miały wątpliwości w wierze i jej rozumieniu. Jasno wtedy wskazywał, że gdy nasze naturalne wysiłki spełzają na niczym, Bóg daje wzrost swoją łaską, która jest w stanie pokonać każdą przeszkodę.

Newman pisał „Złóż siebie całkowicie w ręce Maryi a ona zaopiekuje się tobą i przeniesie cię dalej. Ona będzie czuwała nad tobą, jak matka czuwająca nad chorym dzieckiem…”.

Św. Newman pomagał wszystkim – teologom odnaleźć wiarę, biednym pomagał materialnie, młodzieży w odnalezieniu drogi życiowej, w edukacji – zakładał dla młodzieży szkoły, pomagał rodzinom zmarłych, wszystkim których dotknęło nieszczęście, a w tym niezwykle zaangażowanym czasie duszpasterskiej pracy pisał najwspanialsze dzieła filozoficzne, teologiczne, literackie i muzyczne.

Rodzi się pytanie skąd na to brał czas i siłę? Newman zakorzeniony był w adoracji Najświętszego Sakramentu, którego pełnię Jego sakramentalnego wymiaru odkrył w Kościele Katolickim.

W swojej powieści „Loss and Gain” napisał o obecności Chrystusa w Tabernakulum „(…) czyniąca Kościół Katolicki innym, niż może być każde inne miejsce na świecie Obecność czyniąca go Świętym”.

Twierdził, że jeśli człowiekowi wydaje się, że wszystko stracił, to stając przed Najświętszym Sakramentem wszystko odzyskuje.

Św. Jan Henryk miał szczególne nabożeństwo do Serca Pana Jezusa oraz maryjne nabożeństwa, z których Różaniec kochał najbardziej, twierdząc, że on najlepiej prawdy wiary przekształca w modlitwę, wiarę i miłość do Boga.

Kochał swojego Anioła Stróża – nazywał go swoim najlepszym Przyjacielem „niezawodny aż po moją śmierć”. Kochał świętych, a szczególnie Filipa Neri, którego stawiał za wzór dla duchownych i świeckich.

W „Apologii pro vita sua”, kończąc ją, napisał „Zakończyłem te własne dzieje imieniem św. Filipa w dzień św. Filipa”, którego zasady – a zwłaszcza unikanie kłamstwa, oszczerstwa, afektacji, rzeczy które mają posmak światowości, stały się jego zasadami, i takimi zawsze starał się w życiu kierować.

Św. Newman z jednej strony podkreślał niezależność i indywidualność swojego sumienia, w uczciwym poszukiwaniu prawdy, z drugiej był człowiekiem wielkiego posłuszeństwa autorytetowi, zawsze w imię Prawdy, wolał cierpieć niesłusznie niż nie podporządkować się autorytetowi, lecz co należy zaznaczyć na kłamstwo, oszczerstwo, które dotyczył Prawdy zawsze odpowiadał ze stanowczością i głębią przemyśleń.

Św. Newman zwalczał liberalizm, subiektywizm i uczuciowość – egzaltację postanowioną na pierwszym miejscu w doświadczeniu wiary.

Wykazywał związek i brak sprzeczności między wiarą a rozumem. Temu zagadnieniu poświęcił książkę „Wiara i rozum”, która do dziś inspiruje Kościół.

Cenił piękno i sztukę, a zwłaszcza muzykę, cenił przyjaźń i budowanie relacji rodzinnych. Powtarzał, że nie można kochać ogólnie i w oderwaniu od najbliższych relacji. Jeśli kochalibyśmy wszystkich, poza tymi, którzy są nas najbliżej, to ta miłość byłaby fałszywa i niepełna.

Św. Newman był i nadal jest wielkim nauczycielem modlitwy. Z jednej strony, według jego poglądów, modlitwa jest czymś oczywistym dla człowieka wiary, ale św. Newman podkreśla pracę nad swoją modlitwą, traktując ją jako sztukę, której się trzeba nauczyć i praktykować ją nawet wtedy, gdy stygnie wiara. Modlitwa, nawet w ciemności duszy, doprowadzi nas z czasem do światła wiary.

Św. Jan Henryk uczył modlitwy indywidualnej jako trwania w Bożej Obecności, zachęcał do modlitwy wspólnotowej, liturgicznej, zapraszał do praktykowanie wszelkich form osobistej pobożności, zakorzenionej w tradycji, aby być nieustannie nakierowanym na duchowy wzrost.

Szczególną uwagę zwracał św. Newman na modlitwę rozmyślania, trwania w ciszy przed Bogiem. Podaje wiele praktycznych wskazówek. Na przykład plan rozmyślania: uświadomienie sobie Bożej Obecności, przeczytanie fragmentu Pisma Św, zagłębienie się w Boże Słowo oraz oddanie siebie w aktach wiary i miłości Bogu. „Ten kto się modli bez planu, traci wielką część przywilejów, które uzyskał dzięki łasce chrztu świętego”.

Wiara nie może być oparta na uczuciach, tylko na silnym fundamencie przekonań – na dogmatach. To jest właśnie największą siłą Kościoła Katolickiego, który trwa przez wieki i to właśnie pomaga podnieść się z największych upadków, pokonać ułomności, przejść bezpiecznie przez burze życia i kryzysy.

W „Apologii pro vita sua” pisał „ Od czasu gdy miałem 15 lat, dogmat był moją fundamentalną zasadą. Nie mogę zrozumieć jakiegokolwiek innego rodzaju religii; religia wyłącznie jako uczucie jest dla mnie snem i szyderstwem”.

W późniejszej wypowiedzi podtrzymuje swoje zdanie pisząc „Niektórzy wręcz uważają odczucia za istotę religii. Sądzą, że bycie wzruszonym jest równoznaczne z byciem duchowym. Zaniedbując podstawowe zadanie, by złapać w karby i zdyscyplinować swoje uczucia, nie mają żadnej siły wewnętrznej, by przejść przez pokusy jak inni; poszukują wciąż nowych stymulantów mających moc podtrzymania ich serca w stanie egzaltacji, która – jak się tego nauczyli – jest istotą życia chrześcijańskiego”.

Dla św. Newmana liczy się solidne wykonywanie obowiązków, praca nad uświęceniem, modlitwą, trwanie w sakramentach. Wola, decyzja i rozumność są ważniejsze niż uczuciowość, która jest stanem przejściowym. Chodzi o kształtowanie katolickiego charakteru człowieka i jego dojrzałe człowieczeństwo.