Historia

     Słowo oratorium jest wieloznaczne. W języku łacińskim to miejsce modlitwy, dom modlitwy, sala przeznaczona do modlitwy, kaplica, oratorium privatum – kaplica domowa lub prywatna kaplica cmentarna.

     Równoważnymi określeniami oratorium są: aedicula – pokoik, świątyńka, domeczek czy też oraculum – oznaczające siedzibę wyroczni, wyrocznię.

     Znaczenie słowa oratorium wskazuje na jego istnienie w rzymskiej kulturze antycznej, gdzie związane było z prywatnym oddawaniem czci bogom i nawiązuje przede wszystkim do miejsca, w którym odbywa się modlitwa. Oratorium (aedicula) – jest nawiązaniem do rzymskich budowli, gdzie określenie to używano dla części świątyni rzymskich, małych kaplic.

     Słowo aediculum, określało też miejsce modlitwy przy zmarłym w katakumbach oraz fragment chrześcijańskich bazylik, które nawiązywały formalnie do stylu bazylik rzymskich.

     Słowo oratorium w naszych czasach odnosi się najczęściej do obszaru muzycznego, i określa się nim obszerny utwór wokalno – instrumentalny o tematyce najczęściej religijnej, przeznaczony dla solistów, chóru i orkiestry. Tematyka tekstów oratoriów muzycznych dotyczyła głównie Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu, żywotów świętych i tematów pokrewnych.

     Forma muzycznego oratorium powstała ze spotkań, które w XVI wieku organizował św. Filip Neri ( 1515 – 1595). W kościele San Girolamo (św. Hieronima) w Rzymie św. Filip Neri rozpoczął aktywną pracę duszpasterską, kładąc w niej szczególny akcent na udzielanie sakramentu spowiedzi świętej, dlatego codziennie przychodziło do niego wielu penitentów, których spowiadał, nie tylko w kościele, ale i w swoim pokoju.

     Ponieważ jego pokój był zbyt mały wyremontował pomieszczenie nad nawą kościoła San Giroloamo, które nazwał oratorium, i tam zaczęły się odbywać ćwiczenia duchowne. Miało to miejsce w roku 1558 ..

     Pierwsze spotkania miały charakter spontaniczny, przychodzili na nie penitenci Filipa Neri, jego znajomi i przyjaciele. Wśród nich znaleźli się przedstawiciele różnych stanów, byli tam głównie świeccy. Św. Filip Neri przyciągał ludzi zajmujących się sztuką.

      W spotkaniach uczestniczyli muzycy, tacy jak Francesco Bernardi, Pietro Luigi da Palestrina, późniejszy członek wspólnoty filipinów Francesco Maria Tarugi, poeta Agostino Manni, Cesaro Baroni i inni.

     Każde spotkanie w oratorium koncentrowało się wokół Biblii i lektury tekstów religijnych, o których dyskutowano, komentowano je, prowadzono dialog. Każdy mógł się wypowiedzieć na poruszane tematy. Poznawano dzieła Ojców Kościoła, albo czytano Żywoty Świętych ., śpiewano wspólnie pieśni religijne, wykonywano muzykę.

     Na spotkania przychodzili też członkowie kapeli papieskiej: śpiewacy, instrumentaliści i kompozytorzy. Filip, który był ich kierownikiem duchowym, prosił o wykonywanie utworów, które z czasem były specjalnie komponowane na spotkania oratorium, były to najczęściej laudy.

     Laudy to przykład ludowej pieśni religijnej, pochwalnej, nieliturgicznej, monofonicznej, rozpowszechnionej w średniowieczu. Twórczość poetyczna religijna, powstała w Italii w sposób niezależny, w przeciwieństwie do szeroko rozumianej poezji, która powstała na tym terenie jako skutek przeniesienia liryki miłosnej prowansalskiej.

     Utwory religijne, do których należy gatunek laudy są utworami o cechach ludowych i zaczęły się rozpowszechniać najpierw w Umbrii, w kręgu franciszkańskich wspólnot.

     Popularność laudy miała miejsce od Średniowiecza, kiedy stanowiła podstawę tworzących się włoskich dialektów, do Renesansu. Lauda w swej typowej formie przetrwała do wieku XIX.

     Spotkania w oratorium, które miały nieformalny charakter, ze względu na dużą liczbę chętnych uczestników duchowych ćwiczeń, jak je nazywano, powoli zaczęły mieć określony plan, stałe punkty.

     Dzieło rozwinęło się i św. Filip Neri założył Kongregację księży. Oratoria zostały przeniesione do nowego miejsca przy kościele Chiesa Nuova. Wybudowano tam klasztor i piękną salę. Oratoria gromadziły setki uczestników. Z czasem rozwinęła się jeszcze mocniej strona muzyczna tych spotkań. Punktem kulminacyjnym było wykonanie w 1600 r., już po śmierci św. Filipa Neri oratorium pt. Rapresentazione di Anima e di Corpo, które stało się symboliczną datą powstania formy muzycznej oratorium. Oratoria cieszyły się olbrzymią popularnością i zaczęły być wykonywane w całej Europie. Muzykę do nich zaczęli tworzyć najwięksi kompozytorzy ja A. Vivaldi, G. F. Handel czy J. S. Bacha.

     Idea oratorium została później rozwijana przez wielu świętych, między innymi przez św. Jana Bosko, który nawiązał do św. Franciszka Salezego, biskupa, a wcześniej oratorianina, co uwidocznione jest w nazwie zgromadzenia – Salezjanie.

 

Pierwsze oratorium w kościele San Girolamo w Rzymie: